Twórcom wystawy przyświeca ambitny cel: obszerne przedstawienie historii pracy przymusowej.

Osiągnąć chcą go koncentrując się na wyborze reprezentatywnych pojedynczych przypadków, intensywnie je omawiając
i przekładając na zapadające w pamięć obrazy.

Źródło: gewerk design, Berlin

Niezwykle drobiazgowy przekaz historyczny umożliwia rekonstrukcję historycznych wydarzeń
i losów.

Wystawa układa dokumenty w sugestywne sceny, umożliwiające zwiedzającym zrozumienie biegu historii po obejrzeniu oryginalnych świadectw.

Źródło: gewerk design, Berlin

Z połączenia poszczególnych reprezentatywnych scen wyłania się całościowy obraz nazistowskiego systemu pracy przymusowej, co pozwala zrozumieć charakter tego systemu, będącego zarówno zjawiskiem masowym, jak
i zbrodnią przeciwko społeczeństwu.

Źródło: gewerk design, Berlin

Czytaj więcej

Wystawa

Katalog

Linki

Koncepcja

20 milionow ludzi z niemal wszystkich krajow Europy pracowało przymusowo na rzecz nazistowskich Niemiec, zaróowno na terenach okupowanych i kontrolowanych przez Niemcow, jak i w samej Rzeszy. Praca, do ktorej zmuszano tych ludzi, umożliwiła Niemcom prowadzenie wojny, a poza tym przyczyniała się do utrzymania standardu życia niemieckiego społeczeństwa w tym okresie. Niemiecka ,,rasa panow” rościła sobie prawo do bezwzględnego wyzyskiwania ludzi z podbitych terenow oraz tych uznanych za ,,podludzi”. Chociaż naziści zamierzali na początku ze względu na swoją rasistowską ideologię ograniczyć pracę przymusową obcokrajowcow wyłącznie do terytorium krajow okupowanych, tonajpoźniej od 1942 r. obozy pracy przymusowej i robotnicy przymusowi stali się częścią życia codziennego w nazistowskich Niemczech. Robotnicy przymusowi z całej Europy pracowali niemal wszędzie: w zakładach zbrojeniowych i na budowach, w rolnictwie, w warsztatach rzemieślniczych, w instytucjach publicznych oraz w prywatnych gospodarstwach domowych. Niemiecki żołnierz w okupowanej Polsce czy gospodyni z Turyngii – wszyscy Niemcy mieli kontakt z robotnikami przymusowymi i niemal wszyscy brali w tym udział. Praca przymusowa nie stanowiła dla nikogo tajemnicy. Była to zbrodnia, ktora dokonywała się na oczach wszystkich.

Celem wystawy jest ukazanie historii tego bezprecedensowego w europejskim doświadczeniu zjawiska we wszystkich jego aspektach, objawach i formach. Poprzednie ekspozycje, ktore powstawały w latach 90., służyły rozliczeniu się
z historią na forum publicznym i były jednym z wątkow w dyskusji o zadośćuczynieniu ofiarom pracy przymusowej, miały duże znaczenie, lecz przedstawiały ten problem dość fragmentarycznie. Zazwyczaj koncentrowały się na opisaniu historii lokalnych, prezentowały poszczegolne przedsiębiorstwa lub też wybrane grupy robotnikow przymusowych, takich jak zagraniczni cywilni robotnicy przymusowi o rożnym statusie, jeńcy wojenni, więźniowie obozow koncentracyjnych, więźniowie gestapo i obozow pracy wychowawczej, żydowscy robotnicy przymusowi czy też Romowie. Wystawa ,,Pracaprzymusowa. Niemcy, robotnicy przymusowi i wojna” ukazuje to zjawisko w szerokim kontekście – przedstawia historię pracy przymusowej zarowno w Rzeszy Niemieckiej, jak na terenach okupowanych i kontrolowanych przez Niemcow. Ponadto łączy tę historię z historią upamiętnienia i rozliczania się z przeszłością w kontekście pracy przymusowej po 1945 r. w szczegolności w Niemczech, ale też w innych krajach. Jest to opowieść o trwającym dziesiątki lat odmawianiu poszkodowanym uznania ich krzywd i zadośćuczynienia.

Dlatego właśnie wystawa ta kończy się pytaniem nie tylko o przeszłość, lecz także o przyszłośćodpowiedniego historycznego upamiętnienia, rozliczenia z historiąi sprawiedliwości.

Pierwszą część ekspozycji poświęcono okresowi przed wybuchem drugiej wojny światowej, czyli latom 1933–1939. W szczegolności ukazano wynikające
z rasistowskiej ideologii podstawy pracy przymusowej w okresie nazizmu. Z jednej strony praca miała rzekomo uszlachetniać członkow samozwańczej „rasy panow,
z drugiej strony zaś być środkiem upokorzenia i wykluczenia ludzi uznanych przez nazistow za mało wartościowych. Praca przymusowa stanowiła od samego początku podstawowy element narodowosocjalistycznego porządku społecznego i niebyła zjawiskiem typowym wyłącznie dla czasow wojny. To, co wowczas propagowano, zostało częściowo prawnie usankcjonowane i przy dużym poparciu społecznym wdrożone w życie, poźniej zaś stało się punktem wyjścia do radykalizacji pracy przymusowej w okupowanej Europie aż po wykorzystywanie pracy jako narzędzia zagłady. Ciągle rosnący zasięg i brutalizację pracy przymusowej opisuje druga część wystawy. Trzecia jej część ukazuje pracę przymusową jako masowe zjawisko
w Rzeszy Niemieckiej od przełomu lat 1941/1942, ktore skończyło się masakrami, dokonywanymi na robotnikach przymusowych pod koniec wojny. Część czwarta obejmuje okres od wyzwolenia w 1945 r. po dzieńdzisiejszy. Omawia bezpośrednie skutki wyzwolenia, proces ścigania winnych i wreszcie długą drogę od zaprzeczania
i przemilczania po społeczną dyskusję na temat przeszłości i uznania pracy przymusowej za zbrodnię. Ostatnie słowo należy do byłych robotnikow przymusowych.

Szczegolną uwagę poświęcono historii relacji Niemcow i robotnikowprzymusowych. Jak już wspomniano we wstępie, w przypadku Niemcow historia nie ogranicza się jedynie do funkcjonariuszy reżimu. Każda Niemka i każdy Niemiec mający kontakt
z robotnikami przymusowymi musiał podjąć decyzję, jak się zachowa – czy okaże im odrobinę człowieczeństwa, czy też potraktuje ich chłodno i z właściwą członkom ,,wyższego narodu” bezwzględnością. Istniało tu pole manewru, i to, jak je wykorzystywano, świadczy nie tylko o jednostkach, lecz przedewszystkim o sile oddziaływania ideologii nazistowskiej i nazistowskiej praktyce. Historia pracy przymusowej w okresie nazizmu nie daje się zredukować wyłącznie do samej zbrodni reżimu, jest to raczej zbrodnia dokonana przez społeczeństwo. Beneficjentami
i organizatorami pracy przymusowej były zarowno instytucje nazistowskie czy duże zakłady (zbrojeniowe), jak i miliony rzemieślnikow, rolnikow, właścicieli gospodarstw domowych, a nawet kościelne organizacje charytatywne. Innymisłowy, praca przymusowa kształtowała propagowaną przez nazistow i opartą na inkluzji oraz rasistowskim wykluczeniu ,,wspolnotę narodową”, będącą jednocześnie wspolnotą beneficjentow, nie tylko w wymiarze materialnym. Rasistowska hierarchia, wykluczanie mniej wartościowych, podział na rasę ,,panow” i „narody robotnikow” umożliwiały „aryjskim”Niemcom odczuwalny w życiu codziennym awans społeczny
i to nawet tym stojącym najniżej w hierarchii społecznej. Aby uniknąć nieporozumień, należy podkreślić, że autorzy wystawy, zwracając uwagę na przesiąknięcie niemieckiego społeczeństwa nazistowską ideologią, nie mają zamiaru mowić o winie zbiorowej. Pragną oni spojrzeć przenikliwie na państwo nazistowskie
i najbardziej radykalną formę rasistowskiego porządku społecznego. W tym celu należy zrożnicować ukazanie przedstawicieli społeczeństwa i jego postaw w kontekście aktywnego udziału poprzez bierne tolerowanie przemocy aż po potajemnie okazywanewspołczucie, sprzeciw lub aktywny opor.

Aby zrealizować tak postawione zadania oraz w czytelny i plastyczny sposob – nawet dla laikow – przedstawić tak złożony i wielowymiarowy temat, posłużono się ponad 60 reprezentatywnymi historiami, ktore tworzą centralny element wystawy. Narracje te, podobnie jak większość zamieszczonych tu dokumentow i fotografii, odnaleziono podczas skrupulatnych kwerend, prowadzonych specjalnie na potrzebę wystawy w archiwach całej Europy i poza nią. Zakres tematyczny ukazanych tu historii jest bardzo szeroki – od poniżającej pracy prześladowanych politycznie
w Chemnitz po przejęciu władzy przez nazistow po morderczą pracę niewolniczą Żydow w okupowanej Polsce czy też los robotnikow przymusowych
w gospodarstwach rolnych w Dolnej Austrii. Reprezentatywnylub przykładowy charakter tych opowieści ma rożnorodne punkty odniesienia. Chodziło
o zobrazowanie specyficznych doświadczeńrożnych grup ofiar oraz rożnych form, obszarow i kluczowychbranż zatrudnienia robotnikow przymusowych. Przy wyborze historiikierowano się rownież zamiarem pokazania ewolucji pracy przymusoweji reżimu zatrudnienia oraz procesow ich radykalizacji.

Zaskoczeniem podczas szeroko zakrojonych kwerend archiwalnychbyło odkrycie bardzo bogatej dokumentacji fotograficznej ważnychwydarzeń. Komentarze
i pytania dotyczące tych materiałow w połączeniu z przedstawianymi historiami tworzą w kontekście tematycznym, wizualnym i dydaktycznym drugi filar wystawy. Udało się zrekonstruować całe serie zdjęć, ktore umożliwiają niemal sceniczne zobrazowanie historii pracy przymusowej. Pozwala to na dotarcie z przekazem wizualnym do szerokiej rzeszy odwiedzających wystawę, w tym także do młodzieży. Serie zdjęć ukazujących sytuacje i osoby w działaniu ożywiają ekspozycję
i unaoczniają historię pracy przymusowej jako historię kontaktow. Rownocześnie ułatwiają one zajęcie się kwestią możliwościindywidualnego działania, jakie miało niemieckie społeczeństwo. Aby wizualizację historii uczynić interesującą i wspierać proces poznawczy przez poruszenie odbiorcy i skłonienie do refleksji, na wystawie zostały umieszczone serie zdjęć opatrzone – o ile to było możliwe – informacjami
o ich autorach, sytuacjach, w jakich się znaleźli, i sposobach wykorzystania fotografii lub historiach ich zachowania.

Przedstawienie fotografii bądź ich fragmentow – niczym kadr z filmu– pełni nie tylko funkcję estetyczną, ale przede wszystkim poznawczą i ma być punktem wyjścia do refleksji nad historią. W tym celu, oprocz powiększeń zdjęć lub ich fragmentow,
w gablotach prezentowane są fotografie w oryginalnym formacie wraz ze źrodłem,
z ktorego pochodzą. Krytyka źrodeł fotografii historycznej jest rownocześnie reakcją na inny problem z przekazem. Zachowało się bardzo wiele przedmiotow związanych z pracą przymusową, jak chociażby jej wytwory w postaci elementow uzbrojenia lub amunicji. Pamiątki z tego okresu wykonane przez robotnikow mogą wprowadzać
w błąd, gdyż nie odzwierciedlają faktycznego charakteru pracy przymusowej.

[...]

W tym miejscu szczegolne podziękowania należą się Fundacji ,,Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość” (EVZ) – członkom zarządu: dr. Martinowi Salmowi
i Gunterowi Saathoffowi oraz całemu Kuratorium. Fundacja EVZ zainicjowała
i sfinansowała powstanie obszernej wystawy o historii pracy przymusowej
w czasach narodowego socjalizmu i sytuacji powojennej. Przy realizacji projektu Fundacja Miejsc Pamięci Buchenwald i Mittelbau-Dora mogła liczyć na nieustające wsparcie ze strony Fundacji EVZ. Tworcy wystawy kierują serdeczne podziękowania także pod adresem byłych robotnikow przymusowych, ktorzy towarzyszylitrzyletnim przygotowaniom wystawy i wnieśli w nią swoje doświadczenia. W wyniku rozmow
z nimi stało się jeszcze bardziej oczywiste, że konieczne jest uwzględnienie doświadczeń pracy przymusowej przedstawicieli wielu krajow i uczynienie z nich podstawy żywej europejskiej pamięci. Z tego powodu wystawa „Praca przymusowa. Niemcy, robotnicy przymusowi i wojna” została zaprojektowana jako międzynarodowa ekspozycja, ktora ma odwiedzić wiele krajow.