Getto Litzmannstadt (Łódź):

Przegrana walka o przeżycie

Warsztat stolarski, wiosna 1942 r.

Zdjęcia warsztatów miały potwierdzać wydajność produkcyjną getta Litzmannstadt. Na niektórych jednak wyraźnie widać, w jak złym stanie zdrowia znajdowali się mieszkańcy getta.

Zdjęcie: Mendel Grosman / Henryk Ross; Źródło: Archiwum Państwowe w Łodzi (Przełożony Starszeństwa Żydów w Getcie Łódzkim 1115, 63_2113_8)

Warsztat szewski, 1942 r.

Dzieciom powyżej dziesiątego roku życia, zatrudnianym w getcie w charakterze uczniów zawodu przy produkcji „ważnej dla celów wojennych”, początkowo udało się uniknąć deportacji do obozu zagłady.

Zdjęcie: Mendel Grosman / Henryk Ross; Źródło: Archiwum Państwowe w Łodzi (Przełożony Starszeństwa Żydów w Getcie Łódzkim 1110, 54_1808_03)

Wydawanie posiłku, 1942 r.

Chociaż warsztaty getta Litzmannstadt pracowały dla Wehrmachtu, Niemcy nie dostarczali do getta wystarczającej ilości żywności. Także po wprowadzeniu jadłodajni publicznych ludzie codziennie umierali z głodu.

Zdjęcie: Mendel Grosman / Henryk Ross; Źródło: Archiwum Państwowe w Łodzi (Przełożony Starszeństwa Żydów w Getcie Łódzkim 1117, 19_556_9)

Album działu włókienniczego getta Litzmannstadt, 1942 r.

Źródło: Zbiór ikonograficzny Archiwum Państwowego w Łodzi (1866-1970 A 264)

Album działu włókienniczego getta Litzmannstadt, 1942 r.

Źródło: Zbiór ikonograficzny Archiwum Państwowego w Łodzi (1866-1970 A 264)

Album działu włókienniczego getta Litzmannstadt, 1942 r.

Wykaz materiałów wyprodukowanych dla Służby Pracy Rzeszy.

Źródło: Zbiór ikonograficzny Archiwum Państwowego w Łodzi (1866-1970 A 264)

Ilona Winograd (po lewej) w getcie, ok. 1943 r.

Ilona Winograd należała do grupy 226 dzieci, które nie zostały deportowane, ponieważ ich rodzice pracowali w administracji getta. Ilona i jej rodzice przeżyli.

Źródło: Ilona Barkal Winograd / United States Holocaust Memorial Museum, Waszyngton

„Szpera” (z niem. Gehsperre – zakaz wychodzenia) tabliczka z nazwiskiem, wrzesień 1942 r.

Z powodu ”szpery” dzieci poniżej dziesiątego roku życia musiały nosić na szyi tabliczkę z nazwiskiem i datą urodzenia.

Źródło: Ilona Barkal Winograd / United States Holocaust Memorial Museum, Waszyngton

Getto Litzmannstadt (Łódź): Przegrana walka o przeżycie

Kobiety, mężczyźni i dzieci pracowali aż do całkowitego wyczerpania w warsztatach na terenie getta. Warsztaty zostały zbudowane na polecenie Chaima Rumkowskiego, przewodniczącego żydowskiej administracji wyznaczonej przez Niemców. Wykonując zlecenia Wehrmachtu Rumkowski starał się zrobić z ludzi zamkniętych w getcie niezastąpionych pracowników dla Niemców, by w ten sposób ocalić choć część mieszkańców getta.

Jednak niemiecka administracja getta dostarczała za mało żywności. I tak jedna czwarta spośród 200 000 ludzi zamkniętych w getcie Litzmannstadt zmarła z głodu i chorób. Poza tym na rozkaz SS wszystkich chorych, dzieci poniżej dziesiątego roku życia i starsze osoby deportowano jako „niezdolnych do pracy” do obozu zagłady Kulmhof. Latem 1944 roku szef SS Himmler nakazał deportację pozostałych przy życiu mieszkańców getta do Auschwitz. Tym samym ostatecznie zawiodła strategia ratunku przez pracę.

Deportacja do obozu zagłady Kulmhof

Mieszkańcy getta bali się „wysiedleń“, ponieważ po getcie rozeszła się wieść, że „wysiedlenia“ oznaczają deportację do obozów zagłady.

W czasie największej deportacji we wrześniu 1942 roku, kiedy ogłoszono „szperę”, mieszkańcy getta całymi dniami nie mogli opuszczać swoich mieszkań. Dzieci poniżej dziesiątego roku życia musiały nosić tabliczki z nazwiskiem i datą urodzenia. 20 000 osób, większość z nich dzieci, deportowano jako „niezdolnych do pracy” do Kulmhof.

W latach 1942-1944 SS zamordowało tam prawie 78 000 Żydów i ponad 3000 Sinti i Romów z getta Litzmannstadt.

Audio

Fela M. opowiada o deportacji swojej dwuletniej córki. Wywiad z 1992 r.

Źródło: Fortunoff Video Archive for Holocaust Testimonies, Yale University Library

Arnold M., były lekarz, opowiada, jak chorzy mieszkańcy getta przestali do niego przychodzić ze strachu przed deportacją. Wywiad z roku 1994.

Źródło: Fortunoff Video Archive for Holocaust Testimonies, Yale University Library